TITAS : Sumbangan Tamadun Islam Dalam Botani

SUMBANGAN TAMADUN ISLAM DALAM BIDANG BOTANI

Pengenalan

Botani merupakan salah satu bidang kajian dalam biologi yang mengkhususkan diri dalam mempelajari seluruh aspek biologi tumbuh-tumbuhan. Oleh dengan demikian, dalam bidang botani mereka mempelajari semua cabang ilmu biologi untuk mempelajari pertumbuhan, metabolisme, perkembangan, interaksi dengan komponen biotik dan abiotik, serta evolusi tumbuhan. Bidang botani telah menarik minat dan menjadi perhatian khusus pakar sains Islam kerana kepentingan tumbuh-tumbuhan dan hasilnya dalam perubatan amat diperlukan oleh masyarakat Islam ketika itu.

Ilmu tentang botani mencapai kemuncak jayanya di Sepanyol. Oleh itu, kebanyakkan sumbangan botani dapat dilihat di Sepanyol. Hal ini secara tidak langsung telah lahirnya sejumlah ahli botani yang terkemuka di tanah Eropah tersebut.

Hasil daripada usaha dan penelitian yang dilakukan para ahli botani muslim di Sepanyol telah berjaya menemui perbezaan mengenai jenis-jenis tumbuhan. Para ahli botani islam yang telah tertarik terhadap tumbuhan telah membawa mereka menjelajah ke serata dunia yang terbentang luas.

Para ahli botani Islam telah datang dari satu wilayah ke wilayah yang lain untuk mengeksplori kawasan pergunungan dan melihat keluasan gurun pasir sambil mencari jenis-jenis tumbuhan yang terdapat di kawasan gurun. Para ilmuwan islam tersebut telah mengklasifikasikan tumbuh-tumbuhan yang mereka kumpulkan berdasarkan habitat tumbuhan tersebut dan proses cara pembiakan tumbuhan tersebut. Hal ini secara tidak langsung dapat memudahkan mereka untuk mengetahui cara dan bahagian tumbuhan yang terlibat dalam berlakunya proses pembiakan ataupun percambahan.

Pada era tersebut, para ahli botani muslim telah Berjaya menemui pelbagai cara pembiakan tanaman. Ada yang berkembang dengan pembenihan, pemotongan tangkai, ada juga tumbuhan yang tumbuh dengan proses pembelahan sel sendiri seperti rumput liar. Para ilmuwan islam Sepanyol telah Berjaya mengembangkan ilmu botani jauh lebih tinggi sebelum barat melakukannya.

1.1 SUMBANGAN

Kedatangan orang-orang islam ke Andalus mampu mengasaskan satu bentuk ekonomi baru yang dikenali sebagai ekonomi mediteranean melalui system perladangan, perindustrian dan perdagangan. Orang-orang islam yang memang terkenal dalam bidang perdagangan dan perniagaan telah menyumbangkan kepakaran dan kemahiran mereka dalam mengembangkan lagi pengaruh islam di Eropah. Mereka mendirikan kedai-kedai perniagaan yang beroperasi mengimport barang-barang dari seluruh pelusuk dunia.

Umat Islam mengembangkan suatu kecapaian saintifik pada botani dan pertanian berasaskan tiga elemen utama; sistem canggih putaran tanaman, teknik irigasi dikembang secara tinggi, dan pengenalan kepelbagaian besar tanaman yang telah dikajikan dan dikatalog menurut musim, jenis tanah dan jumlah air yang mereka memerlukan. Beberapa ensiklopedia pada botani dihasilkan, dengan ketepatan dan perincian yang tinggi.

Umat islam Andalus juga banyak memberikan sumbangan kepada masyarakat Eropah dalam bidang pertanian iaitu dengan memperkenalkan berbagai jenis tanaman dan teknologi pertanian yang selama ini belum dikenali oleh mereka. Berbagai jenis tanaman seperti padi, anggur, limau, kurma, tembikai kuning, ros biru, tebu, kapas dan sebagainya. Demikian juga dengan teknologi pertanian seperti empangan, saliran, cara pembiakan dan sebagainya. Segala pengalaman ini dicurahkan kepada masyarakat tempatan sehingga menjadi amalan di Eropah ketika itu.

Dalam bidang botani, umat Islam telah memberi sumbangan yang besar. Di kota-kota besar seperti Cordova, Kaherah, Baghdad dan Fez terdapat taman bunga yang cantik dan indah. Menurut Sarton, pencapaian umat Islam dalam bidang botani adalah jauh lebih hebat daripada pencapaian yang pernah diwarisi bangsa Yunani.

Pada abad ke-12M, Ibn Arabi telah menulis sebuah buku tentang botani. Al-Ghafiqi dari Cordova telah menerbitkan sebuah buku tentang tumbuh-tumbuhan dan 50 jenis pohon buah-buahan. Al Jahiz telah menghasilkan 350 buah buku di dalam berbagai bidang seperti biologi kehaiwanan, tumbuhan, serangga, antropologi, ilmu ekonomi, perdagangan dan geografi.. Karyanya yang berjudul “Al Zar’u wa al Nakhl" dan "Al Ma’adin" menerangkan mengenai tumbuhan. Berikutnya, karya-karya botani yang berkaitan dengan perubatan telah dihasilkan oleh para pengkaji yang tinggi di wilayah-wilayah Islam. Segala kajian itu telah membantu mengenal pasti jenis akar kayu dan tumbuh-tumbuhan yang berkhasiat dan dapat digunakan dalam bidang perubatan.

Umat Islam turut menghasilkan kain dan kertas bermutu tinggi melalui kemajuan teknologi yang mereka miliki. Dalam bidang pertanian, mereka telah membina kincir air dan kincir angin.

1.2 TOKOH-TOKOH BOTANI

1.2.1 Al-Jahiz (164-255H / 780 – 868M)

Beliau ialah Abu Osman Amru b. Bahr yang bergelar Al Jahiz (besar) kerana matanya yang besar, lahir, membesar dan meninggal di Basrah Iraq. Diriwayatkan beliau telah menghasilkan 350 buah buku di dalam berbagai bidang seperti biologi kehaiwanan, tumbuhan, serangga, antropologi, ilmu ekonomi, perdagangan dan geografi. Dalam bidang botani beliau telah menulis buku “Al Zar’u wa al Nakhl" dan "Al Ma’adin". Perbahasan buku ini selain menerangkan keadaan tumbuhan, ianya juga menyentuh masalah tanah dan serangga.

1.2.2 Ibn Al-Baitar

Beliau ialah Abu Muhammad Abdallah Ibn Ahmad Ibn al-Baitar. Beliau merupakan seorang ahli botani dan farmasi yang terkenal pada kurun pertengahan. Beliau lebih dikenali sebagai Ibn Al-Baitar, beliau dilahirkan di sebuah kota dikenali Malaqa atau Malaga di Sepanyol pada akhir kurun ke-12. Beliau belajar ilmu botani daripada Abu al-Abbas al-Nabati. telah menyusun sebuah buku yang menyenaraikan 1,400 jenis dadah yang diproses daripada binatang, tumbuh-tumbuhan dan bahan bahan galian . Karyanya al-Mughni fi al-Adwiyah al-Mufradah dan al-Jami'fi al-Adwiyah al-Mufradah paling berpengaruh dibidang farmakologi. Sebahagian karya ini diterjemahkan ke dalam bahasa Latin, Perancis dan Jerman. Pada tahun 1219, beliau meninggalkan Sepanyol untuk menjalankan kerja-kerja mengumpul tumbuh-tumbuhan menerusi pengembaraan di bahagian utara susur pantai benua Afrika.Pengembaraan itu menjangkau sehingga ke benua Asia Kecil. Cara beliau mengembara sama ada di darat atau laut tidak diketahui sehingga hari ini.Bagaimanapun antara tempat-tempat yang beliau singgah dan lawati ialah Bugia, Qastantunia (Constantinople), Tunis, Tripoli, Barqa and Adalia. Sumbangan utama Ibn Baitar ialah Kitab al-Jami fi al-Adwiya al- Mufrada yang merupakan salah sebuah kompilasi botani yang terhebat mengenai tumbuh-tumbuhan perubatan.

1.2.3 Al-Riyasa Ibn Jarit (meninggal 1193M)

Beliau menulis mengenai limau dan rubab dan penggunaannya. Belau adalah seorang doktor dari Mesir yang juga doktor peribadi kepada Salahuddin al-Ayubi.

1.2.4 Al-Ghafiqi (meninggal 1165M)

Beliau berasal dari Cordava telah berjaya mengkelaskan tumbuhan yang dikutip dari Sepanyol dan Afrika.Belau telah memberi nama tmbuh-umbuhan yang dikajinya dalam bahasa Arab, Latin dan Barbar. Beliau telah menerbitkan sebuah buku tentang tumbuh-tumbuhan dan 50 buah jenis pokok buah-buahan telah dijadikan rujukan oleh pakar-pakar lain selepasnya Karya beliau iaitu “ Al-Adwiah Al-Mufaradhah” mengenai herba perubatan telah menjadi rujukan oleh pakar-pakar yang lain dalam bidang tersebut.

1.2.5 Al-Nabati

Beliau menjalankan penyelidikan yang meluas sehingga ke Sepanyol, Afrika Utara, Arabia dan Lautan Merah dan menghasilkan Al-Rihlah, yang menceritakan tentang tumbuhan-tumbuhan yang dijumpainya.

Kesimpulan

Sudah terang lagikan bersuluh, ilmu botani merupakan salh satu ilmu yang harus dipelajari sebagai ilmu pengetahuan tambahan. Dalam ilmu ini ramai ahlinya telah mencipta dan menemui pelbagai penemuan yang amat diperlukan terutamanya pada zaman ini yang kebanyakkannya lebih menjerumus ke dalam dunia digital. Oleh itu, ilmu botani adalah salah satu cabang perubatan dimana melaluinya kita dapat mengkaji sifat-sifat tumbuhan tersebut disamping mengaplikasinya.

Ringkasnya, banyak aspek keintelektualan Islam telah ditiru oleh bangsa Eropah sehingga melahirkan satu perubahan besar dalam sejarah tamadun di Eropah. Namun begitu, nilai-nilai murni yang terkandung dalam tamadun Islam tidak dimanfaatkan oleh masyarakat Barat bagi mengukuhkan lagi ta¬madun mereka, malah mereka menggantikannya dengan nilai-nilai kebendaan semata-mata. Justeru, lahirlah era penjajahan bagi mengejar harta kekayaan tanpa batas dan sempadan. Seperti kita sedia maklum, masyarakat islam kini sudah mencapai tahap tamadun yang disegani didunia, namun masih ada beberapa pihak yang masih tidak berpuas hati dengan kemajuan islam. Mereka mula memecah belahkan islam sehingga mereka yakin bahawa islam tidak akan berkembang dengan lebih maju lagi. Hal ini kerana mereka tahu yang banyak ladang telah diusahakan oleh umat islam sendiri dan hasilnya boleh meningkatkan lagi taraf ekonomi penduduk islam dan secara tidak langsung pihak yang ingin memecah belahkan umat islam terasa terancam,maka wujudlah perang tanpa bersebab.

TITAS : Sumbangan Tamadun Islam Dalam Matematik

SUMBANGAN TAMADUN ISLAM DALAM BIDANG MATEMATIK

1.0 Sumbangan Oleh Al-Khawarizmi

Abu Abdullah Mohammad Ibn Musa al-Khawarizmi adalah Bapa Algebra. Tarikh lahir dan kematiannya yang tepat tidak diketahui tetapi beliau dikatakan hidup di antara tahun 790 sehingga 840 Masihi. Ada juga yang menyatakan beliau lahir pada tahun 780 Masihi dan meninggal dunia pada tahun 850 Masihi. Lebih dikenali sebagai Al Khawarizmi di kalangan ahli sains dan merupakan seorang ahli sains Islam yang terulung dalam ilmu matematik.Beliau juga merupakan seorang ahli astronomi dan geografi yang terkenal pada zamannya.

Gelaran Al Khawarizmi diberi kepada beliau sempena tempat kelahirannya di Khawarizm yang terletak di selatan Laut Aral. Al-Khawarizmi telah dikanali di Barat sebagai al-Khawarizmi, al-Cowarizmi, al-Ahawizmi, al-Karismi, al-Goritmi, al-Gorismi dan beberapa cara ejaan lagi. Beliau lahir di sebuah tempat bernama Kath iaitu sebahagian daripada daerah Khawarizm. Kath kini telah lenyap akibat ditenggelami pasir. Kehidupan kanak-kanaknya kurang diketahui tetapi ibu bapanya telah membawanya berhijrah ke Baghdad, Iraq ketika beliau masih kecil.

Khawarizmi merupakan salah seorang ahli matematik yang teragung dan jasanya akan dikenang sampai bila-bila oleh seluruh masyarakat dunia. Beliau sebenarnya merupakan pengasas kepada beberapa cabang dan konsep asas matematik. Hasil kerjanya dalam algebra begitu cemerlang dan beliau tidak hanya mempunyai inisiatif terhadap subjek dalam pembentukan sistematik tetapi juga bertanggungjawab membangunkan penyelesaian analitikal dalam pengembangan garis lurus serta persamaan kuadratik.

1.1 Pendidikan

Dalam pendidikan telah dibuktikan bahawa al-Khawarizmi ialah seorang tokoh Islam yang berpengetahuan luas. Pengetahuan dan kemahiran beliau bukan sahaja meliputi bidang syariat tapidi dalam bidang falsafah, logik, aritmetik, geometri, muzik, kejuruteraan, sejarah Islam dan kimia. Al-Khawarizmi sebagai guru aljabar di Eropah. Beliau telah menciptakan pemakaian Secans dan Tangens dalam penyelidikan trigonometri dan astronomi.

Dalam usia muda beliau bekerja di bawah pemerintahan Khalifah al-Ma’mun, bekerja di Bayt al-Hikmah di Baghdad. Beliau bekerja dalam sebuah observatory iaitu tempat menekuni belajar matematik dan astronomi. Al-Khawarizmi juga dipercayai memimpin perpustakaan khalifah. Beliau pernah memperkenalkan angka-angka India dan cara-cara perhitungan India pada dunia Islam. Beliau juga merupakan seorang penulis Ensiklopedia Pelbagai Disiplin.

Al-Khawarizmi adalah seorang tokoh yang mula-mula memperkenalkan aljabar dan hisab. Banyak lagi ilmu pengetahuan yang beliau pelajari dalam bidang matematik dan menghasilkan konsep-konsep matematik yang begitu popular sehingga digunakan pada zaman sekarang.

1.2 Peranan dan Sumbangan Al-Khawarizmi

Gelaran Al-Khawarizmi yang dikenali di Barat ialah al-Khawarizmi, al-Cowarizmi, al-karismi, al-Goritmi atau al-Gorism. Nama al-gorism telah dikenali pada abad pertengahan. Negara Perancis pula al-Gorism muncul sebagai Augryam atau Angrism. Negara Inggeris pula ia dikenali sebagai Aurym atau Augrim. Sumbangan Al-Khawarizmi Melalui Karya. Sumbangan hasil karya beliau sendiri, antaranya ialah :

1. Al-Jabr wa’l Muqabalah : beliau telah mencipta pemakaian secans dan tangens dalam penyelidikan trigonometri dan astronomi.

2. Hisab al-Jabr wa al-Muqabalah : Beliau telah mengajukan contoh-contoh persoalan matematik dan telah mengemukakan 800 buah soalan yang sebahagian daripadanya merupakan persoalan yamng dikemukakan oleh Neo. Babylian dalam bentuk dugaan yang telah dibuktikan kebenarannya oleh al-Khawarizmi.

3. Sistem Nombor : Beliau telah memperkenalkan konsep sifat dan ia penting dalam sistem nombor pada zaman sekarang.

Ini adalah contoh-contoh sebahagian beliau yang telah dihasilkan dalam penulisan karya dan ia telah menjadi popular serta dipelajari oleh semua masyarakat yang hidup di dunia ini. Hasil karya Al-Khawarizmi sepertimana yang telah kita ketahui, Al-Khawarizmi dapat menghasilkan karya-karya agong dalam bidang matamatik. Hasil karya tersebut terkenal pada zaman tamadun Islam dan dikenali di Barat.Antara hasil karya yang telah beliau hasilkan ialah :

1. Sistem Nombor : ia telah diterjemahkan ke dalam bahasa Latin iaitu De Numero Indorum.

2. ‘Mufatih al-Ulum’ : yang bermaksud beliau adalah pencinta ilmu dalam pelbagai bidang.

3. Al-Jami wa al-Tafsir bi Hisab al-Hind : Karya ini telah diterjemahkan ke dalam Bahasa Latin oleh Prince Boniopagri.

4. Al-Mukhtasar Fi Hisab al-Jabr wa al-Muqabalah : Pada tahun 820M dan ia mengenai algebra.

5. Al-Amal bi’ Usturlab’

6. Al-Tarikh

7. Al-Maqala Fi Hisab al-Jabr wa al-Muqabilah.

Semasa hidupnya, Al Khawarizmi merupakan seorang pakar matematik dan falak. Al Khawarizmi merupakan pengasas kepada ilmu algebra sebagai satu cabang ilmu yang terpisah daripada matematik dan geometri. Kepakaran dan kepintaran dalam matematik diperakui oleh masyarakat barat dan timur. Bukunya yang berjudul “Hisab al Jabr Wal Muqabalah” telah diterjermahkan di barat dengan judul “Mathematics of Integration and Equation”. Melalui buku inilah lahirnya istilah algebra yang digunakan sehingga ke hari ini.

Dalam bahasa Arab algebra disebut “al-jabr” yang bermaksud angka bulat. Buku ini mengandungi tidak kurang daripada 800 masalah matematik dan telah digunakan sebagai buku teks di institusi pengajian tinggi Eropah sehingga kurun ke 16 Masihi. Al Khawarizmi telah memasukkan angka-angka Arab ke dalam bukunya ini yang kemudiannya dikenali sebagai Algorism.

Buku “Hisan al Jabr Wal Muqabalah” sebenarnya merupakan ringkasan kepada sebuah bukunya yang lebih tebal. Dengan meringkaskannya, Al Khawarizmi berharap akan memudahkan orang ramai membaca, memahami, dan menggunakannya terutama di dalam urusan perdagangan serta perniagaan. Beliau mendapat sokongan Khalifah Al Makmun untuk menulis buku ini bagi membantu orang ramai menjalankan urusan sehariannya. Kesungguhan Al Khawarizmi terhadap ilmu telah mendorong Khalifah Al Makmun melantiknya mengetuai para sarjana ilmu falak di Baitul Hikmah atau Dewan Pengetahuan.

Kesempatan ini telah digunakan untuk menterjemahkan buku “Sidanta” yang memuatkan jadual falak India. Melalui ilmu pengetahuan falak India dan Yunani yang dipelajarinya, Al Khawarizmi telah membuat pelbagai penemuan yang penting. Dengan bantuan ahli falak yang lain, Al Khawarizmi telah berjaya menyiapkan sebuah peta yang diberikan nama sempena Al Makmun. Peta ini bukan sahaja mengandungi benua dan lautan tetapi juga kota-kota, padang pasir, bintang-bintang dan angkasa raya siap dengan warnanya yang berlainan.

Lebih menakjubkan lagi apabila Al Khawarizmi bersama ahli falak Islam yang lain berjaya mengukur lilitan bumi. Mereka mendapati bahawa bumi ini bulat, tidak sebagaimana kepercayaan di Eropah yang mengatakan bumi ini rata. Buku Al Khawarizmi mengenai astronomi telah diterjemahkan oleh Adelard of Bath, guru kepada Raja England, Henry II. Banyak lagi buku tulisan Al Khawarizmi telah diterjemahkan di Eropah seperti “Hitungan Al Jabr” yang telah disalin oleh seorang Itali yang bernama Gerald of Cremona yang hidup antara 1114 Masihi hingga 1187 Masihi. Risalah itu disalin semula oleh Prince Boncompagni dan diterbitkan di Rom pada 1857 Masihi dengan judul “Trattati de Aritmetica”.

Di samping itu, Al Khawarizmi juga telah menulis dua buah buku yang terkenal iaitu “al-Zig”, “al-Rakhamah”, dan “ al Tarikh”. Beliau juga merupakan orang yang mula-mula sekali mencipta dan memperkenalkan istilah sinus. Sinus digunakan untuk menggantikan istilah busur dalam ilmu ukur yang dicipta oleh seorang sarjana Yunani Ptolemy. Walaupun Ptolemy mempunyai pengaruh yang kuat di dalam ilmu falak tetapi kebanyakan pandangannya telah ditolak oleh Al Khawarizmi. Ptolemy menyatakan bumi berada dalam keadaan yang tetap manakala matahari bergerak mengelilingi bumi. Pendapat Ptolemy telah dipegang dan dipertahankan oleh pihak gereja di Eropah selama beberapa ratus tahun lamanya.

Al Khawarizmi telah mengemukakan pelbagai formula matematik yang masih lagi digunakan sehingga hari ini. Formula matematik dan tulisan mengenai astronomi jelas mendahului zamannya. Sumbangannya kepada perkembangan kedua ilmu tersebut terlalu besar sehingga untuk mengenangkan jasa-jasanya para sarjana barat telah mencipta satu istilah matematik iaitu logaritma bersempena dengan namanya. Penciptaan istilah ini dan pemakaian istilah algebra dalam matematik membuktikan betapa para sarjana Islam telah mengorak langkah jauh ke hadapan jika dibandingkan dengan barat. Sementelahan itu, barat perlu berterima kasih kepada dunia Islam kerana telah menyediakan landasan ilmu yang kukuh untuk mereka melangkah keluar daripada alam kejahilan dan “kebodohan” sehingga berjaya menguasai dunia dengan kemajuan sains dan teknologinya.

1.3 Ketokohan al-Khawarizmi

Setiap tokoh mempunyai sifat ketokohannya yang tersendiri. Ketokohan al-Khawarizmi dapat dilihat dari dua sudut iaitu dari bidang matematik dan astronomi. Namun bidang matematik akan diperjelaskan secara terperinci berbanding astronomi kerana ia melibatkan kajian yang dikaji. Dalam bidang matematik, al-Khawarizmi telah memperkenalkan aljabar dan hisab. Beliau banyak menghasilkan karya-karya yang masyhor ketika zaman tamadun Islam. Antara karya-karya yang beliau hasilkan ialah ‘Mafatih al-Ulum’.

Sistem nombor adalah salah satu sumbangan dan telah digunakan pada zaman tamadun Islam. Banyak kaedah yang diperkenalkan dalam setiap karya yang dihasilkan. Antaranya ialah kos, sin dan tan dalam trigonometri penyelesaian persamaan, teorem segitiga sama juga segitiga sama kaki dan mengira luas segitiga, segi empat selari dan bulatan dalam geometri. Masaalah pecahan dan sifat nombor perdana dan teori nombor juga diperkenalkan. Banyak lagi konsep dalam matematik yang telah diperkenalkan al-khawarizmi sendiri.

Bidang astronomi juga membuatkan al-Khawarizmi dikenali pada zaman tamadun Islam. Astronomi dapat ditakrifkan sebagai ilmu falaq [pengetahuan tentang bintang-bintang yang melibatkan kajian tentang kedudukan, pergerakan, dan pemikiran serta tafsiran yang berkaitan dengan bintang]. Seawal kurun ketiga lagi lagi, al-Khawarizmi telah menghasilkan dua buah yang salah satu daripadanyatelah diterjemahkan ke Bahasa Latin dan memberi pengaruh besar ke atas Muslim dan orangSpanyol dan Kristian. Penggunaan matematik dalam astronomi sebelum tamadun Islam amat sedikit dan terhad. Ini disebabkan oleh kemunduran pengetahuan matematik yang terhad kepada pengguna aritmetik dan geometri sahaja.

1.4 Peribadi al-Khawarizmi

Keperibadian al-Khawarizmi telah diakui oleh orang Islam dan juga Barat. Al-Khawarizmi telah dianggap sebagai sarjana matematik yang masyhur oleh orang Islam dan ia diperakui oleh orang Barat. Ini dapat dibuktikan bahawa G.Sarton mengatakan “pencapaian-pencapaian yang tertinggi telah doperolehi oleh orang-orang Timur….” Maka temasuklah al-Khawarizmi itu sendiri. Al-Khawarizmi patu disanjungi kerana beliau adalah seorang yang pintar. Menurut Wiedmann pula berkata….’ al-Khawarizmi mempunyai personaliti yang teguh dan seorang yang bergeliga sains’. Setiap apa yang dinyatakan oleh penulis, ini telah terbukti bahawa al-Khawarizmi mempunyai sifat keperibadian yang tinggi dan sekaligus disanjung oleh orang Islam.

1.5 Strategi Pengislaman Sains Matematik

Pengislaman sains matematik seharusnya berlandaskan dengan beberapa perkara iaitu, ia hendaklah berlandaskan tauhid, syariah dan akhlak. Ini kerana ia perlu bagi tokoh-tokoh yanh beragama Islam supaya melaksanakan setiap pekerjaan atau tugasan yang mengikut undang-undang Islam.

i. Tauhid
Tauhid merupakan landasan falsafah matematik Islam sepertimana dengan ilmu-ilmu Islam yang lain. Mengikut matlamat Islam, semuanya Ayyatullah [tanda-tanda Allah iaitu symbol kebesaran, kewujudan dan keEsaan Tuhan. Ungkapan yang wujud sewajarnya mencorakkan kegiatan matematik. Setiap falsafah dan epistemology sains matematik kita tidak harus diterima bulat-bulat tanpa syarat.

ii. Syariah
Berasaskan kepada undang-undang yang mengenali tindak tanduk masyarakat. Keharmonian dan tanggungjawab kepada umat dan hak diri. Dari sudut ini, ahli matematik Islam yang cuba menyelesaikan masaalah yang melibatkan perbuatan hukum syariah seperti judi, riba dan mencabar kebenaran hakiki daripada agama samawi untuk memperkukuhkan lagi Institusi. Oleh itu, matematik Islam hendaklah berkembang selari dengan keperluan manusia dan perkembangan ini juga harus di dalam sudut syariah.

iii. Akhlak
Ciri-ciri akhlak mulia hendaklah disemaikan kedalam matematik dan juga ia perlu dimasukkan kedalam ilmu-ilmu Islam yang lain agar manusia dapat menerapkan nilai murni. Ilmu yang dipelajari contahnya akhlak yang terdapat dalam bidang matematik ini adalah penemuan aljabar yang melambangkan keadilan. Ini kerana keadilan itu dituntut oleh agama Islam itu sendiri. Melalui asas pradigma tauhid dan sya’iyah itu dapat memperkukuhkan lagi pembinaan akhlak.

1.6 Cabang Matematik

Antara cabang yang diperkanalkan oleh al-Khawarizmi seperti geometri, algebra, aritmetik dan lain-lain.

i. Geometri
Ia merupakan cabang kedua dalam matematik. Isi kandungan yang diperbincangkan dalam cabang kedua ini ialah asal-usul geometri dan rujukan utamanya ialah Kitab al-Ustugusat[The Elements] hasil karya Euklid : geometri dari segi bahasa berasal daripada perkataan yunani iaitu ‘geo’ bererti bumi dan ‘metri’ bererti sukatan. Dari segi ilmunya pula geometri itu adalah ilmu yang mengkaji hal yang berhubung dengan magnitud dan sifat-sifat ruang. Geometri ini mula dipelajari sejak zaman firaun [2000SM]. Kemudian Thales Miletus memperkenalkan geometri Mesir kepada Grik sebagai satu sains dedukasi dalam kurun ke6 Sebelum Masihi (SM). Seterusnya sarjana Islam telah mengemaskanikan kaedah sains dedukasi ini terutamanya pada abad ke9M.

ii. Algebra/aljabar
Ia merupakan nadi untuk matematik algebra. Al-Khawarizmi telah diterjemahkan oleh Gerhard of Gremano dan Robert of Chaster ke dalam bahasa Eropah pada abad ke-12. sebelum munculnya karya yang berjudul ‘Hisab al-Jibra wa al Muqabalah yang ditulis oleh al-Khawarizmi pada tahun 820M. Sebelum ini tak ada istilah aljabar.

TITAS : Sumbangan Tamadun Islam Dalam Perubatan

SUMBANGAN TAMADUN ISLAM DALAM BIDANG PERUBATAN

Perubatan merupakan suatu bidang yang menjadi suatu bidang wajib yang berkembang seiring dengan perkembangan ketamadunan manusia. Kesemua tamadun manusia meliputi di bahagian timur bumi hinggalah ke barat bumi akan mempunyai ilmu perubatan yang tersendiri yang unik. Berdasarkan sumber sejarah yang telah direkodkan, ilmu perubatan akan berkembang seiring dengan kewujudan manusia kerana manusia itu sendiri akan mengalami pelbagai penyakit yang mengakibatkan penggunaan ubat-ubatan amat diperlukan. Untuk menghasilkan ubat-ubatan terutama daripada herba dan kayu-kayan, maka ilmu mengenainya diperlukan. Sungguhpun herba dan kayu kayan itu dapat diperolehi, cara penggunaan herba tersebut juga perlu dikaji dengan teliti kerana terdapat juga ubat-ubatan rimba yang berbahaya kepada manusia terutama jika tersilap penggunaannya. Justeru, ilmu yang berkaitan dengan cara penggunaan ubat-ubatan dan kaedah rawatan itu dikatakan sebagai ilmu perubatan.

Menurut sumber sejarah yang direkodkan dari tamadun Mesopotamia, bidang perubatan tertua pernah direkodkan adalah di tamadun Mesopotamia iaitu sekitar 3000 SM. Bidang perubatan di tamadun Mesopotamia diperkenalkan oleh Perdana Menteri mesir iaitu Amhutab iaitu perdana menteri mesir sewaktu pemerintahan Raja Zusir. Sejarah peradaban mesir telah mengiktirafkan Amhutab sebagai doktor perubatan pertama dunia. Dari mesir, ilmu perubatan telah berkembang ke tamadun Babylon, Hindus dan Hwang Ho.

Sejarah Yunani turut merekodkan mengenai perkembangan bidang perubatan di dalam tamadun yunani. Menurut rekod sejarah, tamadun yunani telah mengalami perkembangan dalam bidang ilmu perubatan melalui dasar ilmiah yang dianjurkan oleh Hippocrates (460SM - 365 SM). Atas jasa perlaksanaan dasar ilmiah oleh beliau, ahli sejarawan dan aristokrat yunani telah memberikan gelaran ‘Bapa Perubatan’ Yunani kepada Hippocrates. Dari tamadun yunani, ilmu perubatan telah berkembang ke tamadun Rom dan empayar Parsi. Dari tamadun parsi, ilmu perubatan akhirnya sampai ke tanah arab melalui aktiviti perdagangan dan hubungan diplomasi antara orang arab dan orang parsi.

1.0 Perkembangan Perubatan Tamadun Arab

Menurut sumber sejarah mengenai ilmu dan bidang perubatan arab, sudah terdapat ilmu perubatan di dalam ketamadunan arab jahiliyah namun tidak terlalu meluas dan hanya meliputi beberapa bidang yang berkait rapat dengan kehidupan padang pasir sahaja. Ilmu itu diwarisi secara turun-temurun dan telah dicampuri oleh unsur-unsur pendewaan dan paganisme. Ini kerana masyarakat jahiliyah sewaktu itu tidak mempunyai agama dan mereka lebih mempercayai mengenai dewa-dewa dan menyembah berhala yang mereka buat sendiri menggunakan kemahiran pertukangan dan sebagainya. Penggunaan jampi serapah dan kalimah-kalimah pemujaan turut digunakan kerana mereka mempercayai bahawa setiap penyakit dan bencana alam yang menimpa mereka adalah disebabkan oleh kemurkaan dan kemarahan sang dewa sembahan.

Ilmu perubatan sewaktu zaman sebelum kemunculan islam hanya melibatkan beberapa bidang sahaja yang berkaitan dengan kehidupan padang pasir mereka. Sewaktu sebelum kedatangan islam, masyarakat arab telah terkenal dengan aktiviti perdagangan antara kerajaan. Antara lokasi perdagangan yang menjadi kebiasaan kepada bangsa arab untuk berdagang ialah ke empayar Parsi. Sewaktu empayar Parsi sedang berkembang dengan pesat, ilmu perubatan turut diperkukuhkan oleh pemerintah Parsi sewaktu itu. ilmu perubatan parsi merupakan suatu ilmu perubatan yang diwariskan dari tamadun yunani. Pedagang arab telah menjalankan perdagangan dengan empayar parsi dan disamping itu mereka turut mempelajari ilmu perubatan parsi dan membawa balik ilmu tersebut ke kawasan padang pasir arab. Terdapat beberapa tokoh perubatan arab jahiliyah yang masyhur sewaktu sebelum kedatangan islam, antaranya ialah Zuhair Al-Janab Al-Himyari, Zainab Al-Awab dan juga Ibnujuzaim. Namun tokoh perubatan arab jahiliyah yang paling berpengaruh ialah Al-Harith Al-Khaldah dan anaknya An-Nadr yang merupakan pedagang dari bangsa arab yang sering mengadakan aktiviti perdagangan dengan empayar parsi. Disamping mereka menjalankan aktiviti perdagangan, mereka turut mempelajari ilmu perubatan dan akhirnya ilmu perubatan itu telah diperkembangkan di tanah arab oleh mereka berdua. Menurut rekod sejarah tamadun arab, Al-Harith Al-Khaldah dan anaknya An-Nadr telah memberikan pengaruh yang besar kepada bidang perubatan kuno arab ketika itu.

Setelah kedatangan agama islam, ilmu perubatan arab jahiliyah masih lagi diamalkan dengan tapisan. Ini kerana agama islam mengharamkan perubatan yang melibatkan pemujaan kepada dewa dan penyembahan berhala. Penggunaan jampi serapah dan kalimah perubatan yang menyeleweng daripada agama islam juga diharamkan kerana syariat. Ilmu perubatan sewaktu zaman selepas kedatangan islam dapat dibahagikan kepada 3 peringkat iaitu zaman Rasullullah S.A.W dan Khalifah Ar-Rashidin, sewaktu empayar Umaiyah dan juga sewaktu zaman pemerintahan empayar Abbasiyah. Bidang perubatan islam banyak berkembang di dalam empayar umaiyah dan abbasiyah berbanding empayat fatimiyah dan uthmaniyah kerana empayar fatimiyah dan uthmaniyah mewarisi ilmu perubatan empayar umaiyah dan abbasiyah dengan sedikit pengubahsuaian.

1.1 Sumbangan Ilmu Perubatan Era Rasullullah S.A.W & Khalifah Ar-Rashidin

Sewaktu era masyarakat arab selepas kedatangan islam atau bertepatan lagi sewaktu adanya Rasullullah S.A.W dan sewaktu pemerintahan Khalifah Ar-Rashidin, ilmu perubatan kurang berkembang kerana ayat Al-Quran biasa digunakan untuk mengubati penyakit. Pada peringkat awal, ilmu perubatan arab kuno masih lagi digunakan namun diadakan tapisan demi tapisan demi menyingkirkan unsur-unsur pendewaan dan syirik. Maka lahirlah bidang perubatan yang benar-benar asli tanpa sebarang upacara dan kepercayaan karut-marut sewaktu itu. Malah sewaktu era Rasullullah S.A.W dan pemerintahan para sahabat baginda iaitu Khalifah Saidina Abu Bakar As-Siddiq, Saidina Umar Al-Khattab, Saidina Uthman Affan Zunnurain dan Saidina Ali Bin Abi Talib, tokoh-tokoh perubatan arab kuno masih lagi hidup seperti Ibnujuzaim.

Namun sewaktu pemerintahan khalifah Ar-Rashidin berempat, tidak ramai tokoh perubatan islam yang lahir kerana khalifah sewaktu itu sibuk dengan urusan dalam negara yang lain seperti memerangi golongan murtad, meluaskan syiar islam dan mempertahankan akidah umat islam dari terpesong akibat kewafatan Rasullullah S.A.W. Sewaktu kewafatan Rasullullah S.A.W ramai umat islam di seluruh wilayah islam bertindak keluar islam dan murtad kerana tidak mempercayai bahawa Rasullullah S.A.W telah meninggal kerana mereka menganggap bahawa Rasullullah tidak akan mati dan akan hidup selamanya. Walaupun semua itu telah diterangkan secara terperinci oleh khalifah melalui utusan baginda. Dek kerana kesibukan para khalifah memperbetulkan perkara kebatilan dalam wilayah islam, maka perkembangan ilmu perubatan tidak terlalu meluas dan ilmu perubatan yang diaplikasikan dalam kehidupan bangsa arab hanyalah ilmu perubatan arab kuno yang merupakan pewarisan dari bangsa arab kuno jahiliyah. Namun masih ada tokoh perubatan islam yang lahir sewaktu itu seperti Ibnu Qaiyim Al-Jauziyah yang telah mengarang kitab perubatan bertajuk Al-Tibb Al-Nabawi yang telah mengumpulkan beberapa hadis daripada Rasullullah S.A.W berkenaan cara-cara menjaga kesihatan mengikut sunnah dan kaedah rawatan islam kepada beberapa jenis penyakit tertentu.

1.2 Sumbangan Ilmu Perubatan Era Empayar Umaiyah

Sewaktu era pemerintahan empayar umaiyah, ilmu perubatan telah dikembangpesatkan oleh khalifah bani umaiyah. Ilmu perubatan merupakan antara bidang ilmu yang penting sewaktu itu. Secara sejarahnya, pemerintahan empayar bani umaiyah telah bertanggungjawab memerintah seluruh empayar islam selama lebih kurang 89 tahun iaitu bermula seawall 661 Masehi sehingga 750 Masehi. Secara keseluruhannya, sewaktu zaman bani umaiyah ilmu perubatan banyak menerima pengaruh dari ilmu perubatan yunani. Sewaktu pemerintahan Khalifah Khalid Al-Yazid dan khalifah seterusnya, kegiatan penterjemahan buku-buku perubatan dari tamadun yunani giat diperluaskan dan disimpan di dalam pembendaharaan negara dan digunakan untuk kajian oleh para ilmuan islam lain. Menurut beberapa sumber sejarah, terdapat ramai tokoh perubatan islam yang lahir sewaktu era empayar Umaiyah, antaranya ialah Ahtal, Abu Al-Hakam, Tiazuq dan juga Abul Malik Bin Abjur Al-Kittani.

Ilmu perubatan lebih berkembang pesat sewaktu era pemerintahan khalifah Al-Walid Bin Abdul Malik yang memerintah empayar bani umaiyah dari tahun 705 Masehi sehingga 715 Masehi. Pada 707 masehi, khalifah telah mengilhamkan agar ditubuhkan hospital di Damsyik dan baginda telah mengumpul doktor perubatan dan pakar kesihatan untuk berkhidmat di hospital itu. Malah mereka semua telah diberikan gaji secara bulanan melalui pembendaharaan negara. Sejarah islam telah mencatatkan bahawa hospital yang dibina di Damsyik ini merupakan hospital pertama seumpama itu di dunia sewaktu itu.

Bidang perubatan sewaktu zaman bani umaiyah turut mengalami beberapa evolusi dan penambahbaikan dari cendekiawan islam sewaktu itu. Maka lahirlah ramai tokoh-tokoh perubatan islam seperti Al-Tabary. Al-Tabary merupakan tokoh perubatan sewaktu pemerintahan bani umaiyah, beliau juga telah mengarang sebuah kitab perubatan iaitu Tarikh Umam Wal Muluk. Beliau juga telah mengatakan di dalam kitabnya bahawa khalifah Al-Walid Bin Abdul Malik merupakan khalifah pertama yang telah mengarahkan pihak hospital di Damsyik agar mengasingkan pesakit penyakit kusta dari pesakit-pesakit lain untuk mengelakkan berlakunya jangkitan. Malah kesmeua pesakit kusta telah disediakan wad khas buat mereka yang sedikit jauh dari pesakit penyakit lain.

1.3 Sumbangan Ilmu Perubatan Era Empayar Abbasiyah

Selain era bani umaiyah, terdapat lagi satu pemerintahan yang telah banyak memberikan sumbangan dalam bidang perubatan islam iaitu empayar abbasiyah. Empayar ini telah banyak memberikan sumbangan dalam bidang perubatan islam kerana kecintaan mereka kepada ilmu dari pelbagai bidang. Empayar Bani Abbasiyah telah mengetuai pemerintahan umat islam selama 508 tahun iaitu bermula seawal 750 masehi sehingga 1258 masehi iaitu setelah serangan tentera barbar mongol ke atas kota 1001 malam empayar abbasiyah iaitu kota Baghdad. Antara faktor utama yang menyebabkan aktiviti penterjemahan kitab perubatan dari tamadun lain giat dijalankan ialah kewujudan suasana harmoni dan aman damai dalam kehidupan masyarakat di dalam tamadun islam bani abbasiyah. Faktor ini menjadi faktor penggalak utama kepada aktiviti penterjemahan kitab perubatan dari yunani, malah aktiviti ini mendapat galakan daripada khalifah sama ada dalam bentuk bantuan kewangan ataupun penghargaan kepada para cendekiawan islam yang terlibat. Secara umumnya, ilmu perubatan sewaktu pemerintahan bani abbasiyah banyak berkembang dengan pesatnya sewaktu pemerintahan khalifah Harun Ar-Rasyid pada 786 masehi hingga 809 masehi dan juga pemerintahan khalifah Al-Makmun pada 813 masehi hinggga 833 masehi.

Sewaktu pemerintahan khalifah bani abbasiyah, kehidupan umat islam sewaktu itu mewah dan segalanya mencukupi malah ingin mencari orang miskin sukar untuk ditemui. Maka akibat kemewahan dan banyaknya sumber makanan, maka banyaklah penyakit baru yang muncul sewaktu itu. penyakit tersebut menjadi suatu galakan kepada para cendekiawan perubatan islam untuk mengkaji dan mencari penawarnya. Maka secara tidak langsung sebenarnya ilmu perubatan tersebut sedang berkembang dan berinovasi. Menurut sumber sejarah, empayar abbasiyah juga bertanggungjawab memperkenalkan klinik dan hospital cawangan. Jika sewaktu zaman pemerintahan khalifah bani umaiyah, khalifah Al-Walid bin Abdul Malik telah menubuhkan hospital utama empayar, tetapi sewaktu bani abbasiyah, khalifah telah memperkenalkan klinik ataupun hospital cawangan di setiap wilayah empayar.

Terdapat beberapa peringkat perkembangan ilmu perubatan sewaktu empayar bani abbasiyah. Pertamanya ialah peringkat penterjemahan dan keduanya peringkat penemuan dan penulisan. Peringkat pertama iaitu penterjemahan banyak berlaku sewaktu awal pemerintahan bani abbasiyah. Usaha menterjemahkan karya perubatan dari bahasa yunani banyak dijalankan. Bukan sahaja kitab perubatan dari tamadun yunani, terdapat juga karya perubatan dari tamadun parsi dan rom yang diterjemahkan ke dalam bahasa arab. Aktiviti ini pesat dilakukan terutama sewaktu pemerintahan khalifah Abu Jaafar Al-Mansur yang memerintah empayar bermula 754 masehi sehingga 775 masehi. Antara penterjemah karya perubatan yang masyhur sewaktu ialah Hunain Bin Ishak, Isa Bin Yahya, Qusta Bin Luqa Al-Balabakki, Thabit Bin Qurrah dan ramai lagi yang terlibat. Mereka kesemua mendapat galakan dari khalifah untuk menterjemahkan karya perubatan dari tamadun lain.

Peringkat kedua ialah peringkat penemuan dan penulisan dalam bidang perubatan oleh tokoh-tokoh perubatan islam sewaktu zaman pemerintahan bani abbasiyah. Pada akhir kurun ke-3 Hijrah menyaksikan lahirnya ramai tokoh perubatan islam yang amat terkenal di seluruh dunia seperti Ibnu Sina, Al-Razi, Al-Zahrawi, Ibnu Nafis dan sebagainya. Nama mereka semua cukup masyhur dalam bidang perubatan malah kitab perubatan karangan Ibnu Sina iaitu Al-Qanun Fil Tibb menjadi rujukan utama atau primer di pendidikan universiti di eropah selama lebih 600 tahun. Sewaktu bani abbasiyah berkuasa, khalifah turut telah mendirikan pusat pembelajaran ilmu perubatan di seluruh empayar islam sewaktu itu. kaedah pembelajaran yang diamalkan di pusat pembelajaran tersebut terbahagi kepada dua kaedah yang sehingga kini masih digunapakai iaitu kaedah pembelajaran teori dan pembelajaran praktikal. Sekiranya seorang pelajar tersebut berjaya melepasi ujian peringkat akhir bidang perubatan ini layak untuk dianugerahkan ijazah/kelulusan kedoktoran perubatan dari khalifah.

Sewaktu pemerintahan bani abbasiyah juga, khalifah telah meletakkan kesemua doktor dan pengamal perubatan di bawah suatu badan yang bertanggungjawab mengurus bidang perubatan iaitu dikenali sebagai Al-Muhtasib. Khalifah Al-Muqtadir yang memerintah bermula 908 masehi sehingga 932 masehi telah memerintahkan sesiapa rakyat yang ingin menjadi doktor perubatan, diwajibkan mempelajari ilmu perubatan secara formal dan wajib lulus dengan cemerlang peperiksaan akhir perubatan sebelum layak menjadi pengamal perubatan ataupun doktor dengan berdaftar. Profesor Dr. Ahmad Al-Shalaby dalam hasil tulisannya Sejarah Kebudayaan Islam telah menyatakan bahawa sewaktu era pemerintahan bani abbasiyah, ilmu perubatan telah berkembang dengan pesatnya dan memberi kesan mendalam kepada dunia perubatan selepas keruntuhan empayar tersebut.

TITAS : Islam Hadhari Membina Ketamadunan

Klik Untuk Perbesarkan Imej

TITAS : Implikasi Negatif Interaksi Tamadun

Klik Untuk Perbesarkan Imej